گويا استاد محمدرضا شجريان در پي ايجاد سايتي اينترنتي براي معرفي سازهاي ابداعي است و اينكه چقدر ميتواند در آشكار ساختن جنبههاي اصولي اين صنعت تخصصي و هنري مفيد باشد، مبحثي است كه پس از رونمايي از اين سايت امكانپذير خواهد بود.استاد شجريان در راه تعامل خود با هنر به عنوان زبان گوياي احساس و آلام بشري، همچنانكه در پيچ و خم خوشنويسي دست متبحري دارد و آهنگسازي را در ادامه تكنيك آواز به پيش برده است، چند سالي است كه در زمينه ساختن ساز نيز خبرساز شده است.او در چند جلسه محدود، در اين باره پشت تريبون رفته و از سازهاي «بمساز»، «صراحي» و «بم صراحي» و ديگر سازها كه در برابر دريچههاي دوربين خبرنگاران رونمايي کرده است.يكي از دلايلي كه اين مسأله كاملاً عادي، جنجالي شد، رونمايي سازها بدون در نظر گرفتن ديدگاه هاي كارشناسان در آن مقطع بود كه بعدها اين مسأله با تعامل با كارشناسان خبره سازنده ساز و در كنفرانسهاي تخصصي جبران شد.حتي در جشن خانه موسيقي، اگرچه بزرگان موسيقي در برابر سخنراني شجريان ابراز نظرهاي متنوعي داشتند، اما اهميت نمايش سازهاي ابداعي استاد بسيار حائز اهميت بود.اما ذكر چند نكته درباره اين تلاش قابل تحسين استاد آواز ايران ضروري به نظر ميرسد.نخست آنكه، شجريان زماني «بمساز» را به جامعه موسيقي معرفي كرد كه سالها در نوازندگي سنتور فعال بود و اگرچه هيچگاه با اين ساز روي صحنه نرفت ولي شنوندگان طنين سنتور او، چيرهدستي استاد را در شكلهاي گوناگون رويت كردهاند. بهرحال خواه او نوازنده قهار سنتور باشد يا صرفاً براي دل خويش سنتور بنوازد، او در مقام سازنده «بمساز» كه از خانواده سنتور است، يك گام جلوتر از سازسازي است كه توانايي نواختن سازي كه ميسازد را ندارد.تأثير چنين مهارتي در نوازندگي بر فرآيند سازسازي آنچنان آشكار است كه نگارنده لزومي براي برشمردن دلايل آن نميبيند.اما با اين همه، طي برگزاري چندين جلسه براي معرفي سازهاي استاد، چند مسأله بايد بيش از پيش واكاوي شود.صراحي و بم صراحيدو ساز ابداعي از اين مجموعه سازها، صراحي و بمصراحي هستند كه بنابر گفتههاي استاد شجريان، از سيمهاي ساز ويولنسل بهره بردهاند.با توجه به خاستگاه ساز ويولنسل، آيا زيبنده است كه ساز ابداعي ايراني كه قرار است لهجه و طنين موسيقي اصيل و ناب ايران را به سوغات بياورد، از سيم ساز خارجي بهره ببرد. و اگر چنين امكاني در حد مهمترين عضو يك ساز، يعني سيم، نميتواند اصيل و ايراني باشد، ميتوان در شناسايي اين ساز به استقلال آن دلخوش داشت؟ همچنانكه در سخنان سازنده اين ساز به تأكيد آمده است كه، سيم و پوست، نقش بسزايي در طنين سازها دارند، آيا نبايد انتظار داشت، سيمهاي سازهاي ايراني در كشور و در كارگاهها يا كارخانههاي تخصصي مورد تأييد هنرمندان، ساخته شود.البته چنين نيازي براي همه سيمهاي سازهاي ايران قابل ذكر است ولي شرايط موجود آنچنان است كه سيمهاي صنعتي بدون ويژگيهاي يك سيم موسيقايي در سازي چون سنتور استفاده ميشود. سيمهايي كه به فراخور كاربرد صنعتي خود، از دقت و وسواس لازم برخوردار نيستند و جاي آن را دارد كه با مشاركت هنرمندان دلسوز و داراي جايگاه و شأن تأثيرگذار، مراكز ساخت مواد اوليه سازسازي ساخته شود و با نظارت خبرگان هنرمند و نهادها و سازمانهاي دولتي و خصوصي شرايط كار آنها تبيين شود. در اين راستا فرهنگ مدوني لازم است كه بتواند مرجع هنرمندان سازنده ساز در سراسر ايران باشد و اگرچه استاد قصد ايجاد نمونه كوچكي از اين فرهنگ را به صورت آنلاين در اينترنت دارد ولي لزوم چاپ كتابي جامع در اين زمينه بيش از پيش حائز اهميت است.چوبشناسيبنابر نظر كارشناسان سازنده ساز و با استناد به رشتههاي متنوع چوبشناسي در دانشگاهها، انتظار ميرود منابع اطلاعاتي مدوني براي بهرهگيري اهالي هنر از كيفيت و ويژگيهاي انواع چوب ايجاد شود. با وجود جايگاه پراهميت چوب در ساختمان ساز، شناسايي ويژگيهاي چوب درختان متنوع با همكاري استادان مبرز و متبحر سازسازي و كارشناسان چوب، بسيار شايان اهميت است. جالب اينجاست كه عملآوري و پرورش چوب براي ساخت برخي از سازها چنان رمزو راز شيريني دارند كه متأسفانه بنابر خصلتي كه با تلخي فراوان بايد به آن اذعان كرد، اطلاعات آن در اختيار ديگران قرار نميگيرد. اين خصلت پردهپوشي شايد لازمه هر هنر تخصصي و اصيلي است و قطعاً در همه جهان لحاظ ميشود ولي ميتوان بسياري از اسرار سازسازي را با مشاركت جمعي كارشناس بهينه كرد. گرچه خود مسأله موسيقي در ايران در ذات خود جاي بحث دارد و آينده آن هميشه در مخاطرات سياستها است. تار بدون كاسهدر ميان سازهاي ساغر، صراحي، بمصراحي، كرشمه و بمساز، سازي در دستان شجريان قرار گرفت كه سازنده آن، او نبود.تار بدون كاسهاي كه در مجلس رونمايي سازهاي شجريان در برابر چشمان خبرنگاران قرار گرفت، نشان از كيفيت و اهميت كاسه ساز داشت و نقش پوست و سيم ساز تار را آشكار مي کرد. اما چنين مسألهاي قطعاً در چند دقيقه نميتواند مورد بررسي قرار بگيرد و اميد ميرود كه معرفي اين ساز كه احتمالاً يك تلاش تجربي براي جريان ساز سازي است، با حضور سازنده آن انجام شود.سازهاي تازه و مشتريان آنهنرمندان با ذوق و صاحب سبك شهرستانهاي ايران، پس از مطلع شدن از جريان ساختن ساز توسط استاد شجريان، درصدد خريداري و نواختن اين سازها هستند. لذا توقع بجا و قابل پيشبيني است كه مترصد لمس سازهاي معرفي شده، هستند.از امكانات دولتي نبايد انتظار داشت كه سازهاي جديد را در دسترس هنرمندان سراسر كشور قرار دهد. كما اينكه معرفي آنها نيز جز با همت خود هنرمندان ميسر نيست. اما ميتوان اميدوار بود كه اين سازها كه به زعم استاد خلأهاي صوتي اركسترهاي ايران را پر ميسازند، حداقل طنين صداشان به گوش هنرمندان متعهد شهرستانها برسد. برگزاري كارگاههاي تخصصي هيأت منتخب استاد و سفرهاي استاني اين گروه، ميتواند دور از ذهن نباشد. بيترديد، نمايندگان مراكز و گروههاي شهرستاني مشتاق شنيدن اين سازها، خودجوش بايد به استقبال سازسازي شجريان بروند.تبحر در نواختن سازهاي جديدمهارت در نواختن سازهاي جديد و ابداعي نظير صراحي به گونهاي است كه شيوه آن شبيه سازهاي زهي ديگري چون ويولنسل و ويولون، اعلام شده است. اما بررسي شيوه نواختن سازهاي ابداعي شايسته توجه است و ميتوان با مشاركت بخشهاي خصوصي و صلاحديد استاد شجريان در قالب نرمافزارهاي مولتيمديا و به صورت تطبيقي، شيوههاي نواختن اين سازها در مقايسه با سازهاي همرديف ايراني و خارجي در دسترس علاقهمندان قرار گيرد.حكايت بمساز«بمساز» يكي از سازهايي است كه ساختار آن شبيه سنتور و بزرگتر از آن است. اما بنابر سخنان شجريان، گويا براي نواختن آن هنوز در ساختار ساز قطعهاي بايد گنجانده شود. اطلاعرساني درباره تكميل ساختمان بمساز توسط او ميتواند حتي نوعي كارگاه آموزشي مجازي باشد. نوع پُلبندي و زوايا و اينكه آيا براي تثبيت صداي سيمهاي بمساز بايد روي آن پدال نصب كرد يا خير، از مواردي هستند كه در جريان اطلاعرساني فعاليتهاي سازسازي استاد، ميتواند مورد استفاده هنرجويان قرار گيرد.همچنانكه از يك سازنده ساز توقع ميرود با نواختن ساز تا حد لزوم آشنا باشد، برعكس اين مسأله هم ميتواند صادق باشد و يك هنرمند نوازنده ساز اگر با ساختمان سازي كه مينوازد آشنا باشد ميتوان از او انتظار شناسايي قابليتهاي سازش را متوقع بود.جشنواره معرفي سازهاي نوظهوردر خصوص برگزاري جشنواره معرفي سازهاي نوظهور، بارها سخنان ضد و نقيضي شنيدهايم كه درباره برگزاري و جزئيات آن بايد متوليان سخن بگويند. اما مسألهاي كه بايد به آن توجه شاياني شود برگزاري نمايشگاه سازهاي نوپديد به صورت دائمي و آنلاين است و قطعاً جمعي مشفق و همدل ميتوانند اين پروژه همدلي و بدون بازگشت پول را كليد بزنند.به عنوان آخرين نكته و بنابر قول رامين جزايري رئيس كانون سازسازان خانه موسيقي، هر سال نزديك به 15 ساز جديد و به گفته سازندگانشان، ابداعي، ارائه ميشود، اما اكثر اين آلات با استانداردهاي سازي و صوتي مطابقت ندارد.بنابر نظر آقاي جزايري و با توجه به جرياني كه قطعاً پس از رسانهاي شدن تلاشهاي استاد در بين هنرمندان با ذوق فراگير شده است، چگونه ميتوان انتظار داشت كه مسير سالمي در اين راه پيموده شود؟به نظر ميرسد مفاهيمي چون ابداعي، تحول، تغيير سازها و در كل استانداردهاي سازي و صوتي نيازمند يك اجماع و كارشناسي است كه جز با هماهنگي هنرمندان و كارشناسان زبده موسيقي ميسر نخواهد شد.هومن ظريف
۱۳۸۸ مرداد ۴, یکشنبه
استاد محمدرضا شجريان در پي ايجاد سايت اينترنتي سازهاي ابداعي
اشتراک در:
نظرات پیام (Atom)
۱ نظر:
بابا جان خيلي فونتت ريزه مردم تا بخونمش!
ارسال یک نظر